Thema: organische gebiedsontwikkeling

Het wordt anno 2014 steeds duidelijker dat de stedelijke herontwikkeling in Nederland een nieuwe fase is ingegaan. Deze nieuwe werkelijkheid vereist een meer organische benadering die ten koste gaat van grootschalige en planmatige strategie. Maar wat houdt deze methode in? En wat zijn de consequenties voor de rol en houding van de verschillende spelers, de aanpak en de keuze voor het toegepaste materiaal?

Flexibel aansluiten bij wens en omgeving

Met de komst van de kredietcrisis brak een periode aan van aanhoudende laagconjunctuur met uitblijvende marktvraag en voorzichtige financiers. De traditionele grootschalige gebiedsontwikkeling loopt hierdoor vast. Projecten lopen averij op of worden zelfs volledig uitgesteld. Daarentegen komen er per jaar nog ruim 60.000 huishoudens bij. Vooral in de steden is de behoefte aan extra woonruimte groot. Bovendien ligt er een flinke herstructureringsopgave voor de bestaande voorraad. Het is dus van groot belang dat de gebiedsontwikkeling wordt vlotgetrokken.
 
Naar kleinschalig en geleidelijk
Een oplossing is de zogenoemde organische gebiedsontwikkeling. De Nederlandse ruimtelijke planning staat bekend als integraal en grootschalig. Organische gebiedsontwikkeling is juist kleinschalig en geleidelijk. Bij deze vorm van gebiedsontwikkeling wordt niet gewerkt met een blauwdruk van het beoogde eindresultaat. Er is sprake van een open-eindeproces met ruimte voor gevarieerde initiatieven. In de publicatie ‘Vormgeven aan de Spontane Stad - belemmeringen en kansen voor organische stedelijke herontwikkeling’ schetsen het Planbureau voor de Leefomgeving en Urhahn Urban Design in Amsterdam, aan de hand van een achttiental initiatieven, een duidelijk beeld van organische gebiedsontwikkeling, door het af te zetten tegen de traditionele ontwikkelmethode.
 
Initiatiefnemers ontzorgen
Het schema laat zien dat de organische methode invloed heeft op de rol van verschillende partijen. Gemeenten laten hun regierol los en stellen zich afhankelijk op naar de initiatiefnemers. Dit zijn niet de grote ontwikkelaars, maar kleine professionele partijen of particulieren. Door organische gebiedsontwikkelingen worden niet-professionals als het ware het bouwproces ingetrokken. Architecten, aannemers en andere professionals zullen dus een actieve adviserende rol moeten spelen.
 
Lange termijn voordelen
De beoogde voordelen van de organische methode reiken verder dan het vlottrekken van de herontwikkeling op korte termijn. De geleidelijke, kleinschalige, strategische opzet met een open einde kan namelijk zorgen voor risicovermindering en meer flexibiliteit. De onzekerheid over de economische ontwikkeling van Nederland is momenteel groot. Daarbij komt dat veranderingen op het gebied van demografie en huishoudenssamenstelling in het verschiet liggen en dat de verschillen tussen topkrimpgebieden en de rest van Nederland oplopen. De precieze vraag is dus onzeker en het verschilt sterk per regio. Een meer geleidelijke vorm van ontwikkelen biedt de mogelijkheid om sneller en flexibeler in te spelen op veranderingen in behoeften, volgens senior onderzoeker en programmaleider Edwin Buitelaar van het Planbureau voor de Leefomgeving. Daarbij komt dat, anders dan bij traditionele ontwikkeling, het omvallen van één onderdeel niet zorgt voor een volledige herziening van het ontwikkelplan. Het traject is dus beter bestand tegen een veranderende context.

Belang architectuur en materialisme
Een ander voordeel is de betrokkenheid van de eindgebruiker en de daarbij horende hogere mate van tevredenheid. Het vergroot de stedelijke diversiteit. In deze kans schuilt echter ook een bedreiging. Omdat organische gebiedsontwikkeling een optelsom is van relatief kleinschalige lokale (her)ontwikkelingen, ligt het gevaar van verrommeling op de loer. Een school die door buurtbewoners opgeknapt wordt, bevindt zich wellicht tussen twee historische panden. De nieuwe of herontwikkelde gebouwen moeten passen in de stedelijke context en bij de uitstraling van de stad. Esthetiek speelt dan ook een belangrijke rol bij organische stedelijke herontwikkeling. Keramisch bouwmateriaal levert door zijn specifieke kenmerken een positieve bijdrage aan de esthetische waarde. Het grote scala aan kleuren, maten en structuren van gevelbakstenen en keramische dakpannen sluit perfect aan bij de keuzemogelijkheid die een organische benadering van stedelijke ontwikkeling vereist. Zo kan aan de hand van bijvoorbeeld de kleur aansluiting worden gezocht bij de bestaande bouw. Tegelijkertijd biedt het ook de mogelijkheid om een eigen moderne identiteit mee te geven aan nieuwe of herontwikkelde panden.
 
Hieronder tref je verschillende voorbeelden van de toepassing keramisch bouwmateriaal in binnenstedelijke herontwikkeling. Zo zijn bij het project De Havenmeester in Tilburg bijvoorbeeld wasserstrich gevelbakstenen toegepast omdat deze door de bijzondere oppervlaktestructuur perfect aansluiten op de bestaande laagbouw. Het project Groote Markt in Vlissingen is een schoolvoorbeeld van de talloze mogelijkheden die keramisch bouwmateriaal biedt om te variëren. Met maar liefst 8 soorten gevelbakstenen is hier de bestaande omgeving eigentijds vertaald.

Flexibiliteit en keuzevrijheid
Een meer organische benadering van stedelijke ontwikkeling vereist een omslag in denken en in doen. Professionele partijen zullen steeds vaker samen met initiatiefnemers op zoek gaan naar mogelijkheden die bij de huidige vraag én de huidige context passen. Keramische bouwmaterialen bieden vanwege vorm en afmeting binnen projecten flexibiliteit en geven aan architecten en ontwikkelende partijen een optimale keuzevrijheid.