Thema: talloze parels in keramiek

Een eeuw geleden werd het Scheepvaarthuis aan de Prins Hendrikkade in Amsterdam opgeleverd. Het toenmalige kantoorgebouw, dat inmiddels is getransformeerd naar een luxe hotel, wordt algemeen gezien als het eerste gebouw dat geheel in de stijl van de Amsterdamse School is ontworpen. In de jaren daarna volgden talloze werken in dezelfde stijl, waarin bakstenen en keramische dakpannen een rol van betekenis spelen. Tegenwoordig wordt nog met enige regelmaat gerefereerd aan de beeldende en fantasievolle architectuurstijl. Dit jaar vieren we 100 jaar Amsterdamse School.

100 jaar Amsterdamse school

De Amsterdamse School is geen beweging, maar eerder een samenloop van omstandigheden te noemen. Begin 20e eeuw ontstond in de hoofdstad een cultureel klimaat waarbinnen een aantal architecten een gemeenschappelijke stijl ontwikkelden, als reactie op het rationele werk van architect Hendrik Petrus Berlage. De stijl van de Amsterdamse School is verwant aan het expressionisme. De nadruk in het ontwerp lag niet langer op de functionaliteit van het gebouw, maar op de uiterlijke verschijningsvorm.
 
Arbeiderswoningen in Amsterdam
Architect Jan Gratama introduceerde de naam ‘Amsterdamse School’ en speelde met zijn positie in schoonheidscommissies van de gemeente een centrale rol in de uiting van de stijl in Amsterdam. In het kader van de Woningwet werden in de periode van 1910 tot 1923 hele wijken in deze stijl gebouwd. De straatgevels van de nieuwe arbeiderswoningen vervulden niet langer een dragende functie en boden daardoor nagenoeg onbeperkte architectonische mogelijkheden. In de bloeiperiode hebben architecten als Piet Kramer, Guillaume la Croix, Hendrik Wijdeveld en vooral Michel de Klerk hun kans gegrepen en een stempel gezet op de ontwikkeling van de Amsterdamse School in de stad.

Plastische gevels
De ontwerpen in de traditie van de Amsterdamse School worden gekenmerkt door plastische gevels waarin entrees en ramen worden geaccentueerd met uitbundige elementen en zorgvuldige, veelal gebeeldhouwde details. De toepassing van baksteen is kenmerkend voor de Amsterdamse Schoolstijl. Bakstenen in verschillende vormen, texturen en kleuren worden gecombineerd en verwerkt in afwisselende metselwerkverbanden, die zowel decoratief als ambachtelijk hoogwaardig zijn te noemen. Andere in het oog springende herkenningstekens zijn de golvende vormen in de gevel en de toepassing van torenachtige elementen op hoeken van gebouwen. Ook is er in de Amsterdamse School bijzondere aandacht voor keramische dakpannen door deze verticaal als gevelbekleding toe te passen.
 
Amsterdamse school reikt verder
De bekendste voorbeelden van de Amsterdamse Schoolstijl in de hoofdstad zijn de woningbouwprojecten Het Schip (Michel de Klerk, 1921) aan de Zaanstraat, De Dageraad (Michel de Klerk en Piet Kramer, 1923) aan de Pieter Lodewijk Takstraat en het woningbouwcomplex aan het Coöperatiehof (en Piet Kramer, 1928). Momenteel vindt de renovatie van Het Schip plaats, met toepassing van diverse Wienerberger bakstenen. In Amsterdam zijn ook minder bekende pareltjes van de Amsterdamse School te vinden aan de Amstelkade, Holendrechtstraat, Borssenburgstraat en het Mosplein. Aan het Mosplein in Amsterdam is recent het nieuwe wijkwinkelcentrum Mosveld gerealiseerd, met daarin 53 woningen. De locatie wordt aan twee kanten omringd door tuindorpjes die in de stijl van de Amsterdamse School gebouwd zijn. “De typische kenmerken van deze bouwstijl hebben wij getracht speels terug te brengen in de architectuur van Mosveld”, vertelt projectarchitect Koen Smulders van SeARCH. Onderdeel van het plan was de renovatie van een klein gebouw dat in 1923 is opgetrokken in de stijl van de Amsterdamse School, naar een ontwerp van architect G.J. Rutgers. Hoewel de architectuurstijl haar naam ontleent aan de hoofdstad, heeft de Amsterdamse School in heel Nederland zijn sporen achtergelaten. In Bergen werd villapark Meerwijk in de Amsterdamse Schoolstijl gebouwd, met ontwerpen van onder meer Guillaume la Croix en Piet Kramer. De Incassobank aan de Nobelstraat en De Inktpot, waarin het hoofdkantoor van ProRail is gevestigd, vlakbij station Utrecht Centraal, zijn kenmerkende voorbeelden van de architectuurstijl in Utrecht. Zelfs in Maastricht (Hoofdpostkantoor aan de Statenstraat) en Groningen zijn projecten in de stijl van de Amsterdamse School opgetekend.

De Amsterdamse school in Groningen
In Groningen was de stijl van de Amsterdamse School in een iets latere periode in de 20e eeuw op haar hoogtepunt. De vormgeving is sterker beïnvloed door abstracte, kubistische vormen dan door de ronde, organische vormen die in Amsterdam veel te vinden zijn. Opvallend in Groningen is ook dat de kozijnen en boeiboorden bont geschilderd werden. Een mooi voorbeeld hiervan zijn de 96 woningen aan de Petrus Hendrikszstraat. Deze worden momenteel gerenoveerd met Wienerberger Koramic dakpannen.